|
Vormen
de aanwezigheid van camera's (CCTV - 'closed circuit television) in
de openbare ruimte een bedreiging voor die ruimte? Over deze vraag discussieerden
medio 2005 Arjan Welschot (werkzaam in Bergen op Zoom bij architectenbureau
Aerlant Cloïn) en stedebouwkundige Rob van der Bijl (Amsterdam,
webmaster Veiligwonen.nl).
Maastricht
Brug over de Maas
18 juli
2005
Geachte,
Op uw website
las ik dat volgens U de aanwezigheid van camera's (CCTV)
een bedreiging vormt voor de openbare ruimte. Waarom?
Met vriendelijke
groet,
Arjan Welschot
Beste Arjan,
Camera's
vormen een bedreiging voor het gebruik van de openbare ruimte. Een bedreiging
op den duur, wanneer die camera's gebruikt zouden gaan worden voor toegangscontrole
en uitsluiten van bepaalde vormen van gebruik, en van uitsluiten van
bepaalde gebruikersgroepen. Als dat zou gebeuren is die ruimte niet
langer meer openbare ruimte. Dit is kort door de bocht mijn redenering.
Kan ik nog veel meer over vertellen, maar toch tot hier mijn antwoord.
Groeten,
Rob
Beste Rob,
Ten eerste bedankt voor je reactie. Als ik zo vrij mag zijn wil ik nog
reageren op je antwoord.
Ik sta zeer sceptisch tegenover de geluiden dat de publieke ruimte onder
druk zou staan. Ik heb het gevoel dat dit slechts voortkomt uit het
napraten van enkele filosofen (o.a. Baudrillard, Eco). De grondslag
van hun werk ligt altijd in een bijna absurdistische uitvergroting van
enkele randfenomenen, en vooral de extrapolatie hiervan. Met andere
woorden, het heeft zelden nog een verband met de realiteit die veel
weerbarstiger is. Sommigen roepen al snel 'Disneyficatie' bij de eerste
de beste winkelstraat met een camera op de hoek.
Vooropgesteld, ik ben ook geen voorstander van camera's, maar uw redenering
en toekomstvisie vind ik uiterst tendentieus. De term 'openbare ruimte'
wordt door te veel mensen gebruikt zonder een eenduidige, laat staan
particuliere definitie. Iedereen hier in Nederland dient zich aan de
wet te houden, dus ook als we ons in deze zogenaamde 'openbare ruimte'
bevinden. Grondwettelijk ligt vast dat iedereen recht heeft op gelijke
behandeling, uitsluiting van bepaalde doelgroepen is nu en in de toekomst
haast ondenkbaar. Of er moet een aardverschuiving plaatsvinden binnen
de grondwet. Ook zijn er nu eenmaal een aantal regels (wetten) om het
verblijf in deze 'openbare ruimte' voor iedereen
zo aangenaam mogelijk te maken. Bijvoorbeeld: een dronken persoon die
bij een supermarkt mensen lastig valt is geen pretje, dat kan gewoon
niet. Maar iemand die er gewoon netjes een biertje drinkt, vormt geen
probleem. Zo zijn er talloze voorbeelden van zaken die de stelling dat
de publieke ruimte onder druk staat ondermijnen.
Ik zou willen stellen dat er weinig aan de hand is, buiten de overdadige
aandacht voor veiligheid en hiermee ook weer de 'tegenstanders' ervan.
Ook lijkt het me een altijd een stuurloze discussie als de zogenaamde
publieke ruimte niet wordt gedefinieerd maar er slechts lijkt te worden
gerefereerd aan utopische ruimtes waar niemand de regels stelt.
In alle complexiteit gelden er in mijn ogen nog altijd zeer basale principes
zoals bijvoorbeeld is verwoord door de bioloog Midas Dekkers: "Een
konijn dat één moment niet oplet, is het haasje. Zijn
oplettendheid dankt hij aan zijn onveiligheid."
Groeten,
Arjan Welschot
24 augustus
2005
Beste Arjan,
Ben altijd
in voor scherpe, maar tegelijkertijd ook genuanceerde reactie. Ben daarom
ook in voor discussie, liefst publieke discussie. Dat is één
van doelen die me met 'Veiligwonen.nl' voor ogen staat. De website is
daarvoor mijn voertuig, waarmee ik juist probeer het doorgedraaide en
technocratische veiligheidsdenken te doorbreken. Dat doe ik overigens
niet op basis van door jouw aangehaalde literatuur (Baudrillard, Eco,
etc.), maar op basis van mijn werk als stedebouwkundige in het algemeen
en mijn jarenlange werkzaamheden voor de Nederlandse politie in het
bijzonder.
Wat is
openbare ruimte? In functioneel opzicht: ruimte die openbaar toegankelijk
is en als zodanig door het publiek kan worden gebruikt. In formeel opzicht:
ruimte die valt onder de Plaatselijke Politieverordening; dat is ruimte
die niet valt onder het formele beheer van een pariculiere instantie
of persoon. Fuctioneel en formeel hoeft niet altijd samen te vallen.
Een private ruimte, bijvoorbeeld de centrale corridor van overdekt winkelcentrum
(eigendom en bezit meestal privé), kan toch openbaar toegankelijk
zijn. Ander voorbeeld: de hal en de perrons van een NS-station; ook
niet formeel openbaar, maar wel functioneel.
Ik maak
me zorgen over de teloorgang van het openbare domein, met name van die
domeinen die formeel gezien geen openbare status hebben. Laat ik twee
voorbeelden geven, waarmee de ernst van de situatie duidelijk wordt
en waarmee meteen ook duidelijk wordt het niet gaat om een 'absurdistische
uitvergroting van enkele randfenomenen', maar om een reële inschatting
van actuele problemen met betrekking tot de nabije toekomst van onze
steden.
San Diego (USA)
Horton Plaza
Het eerste
voorbeeld is de teloorgang van de openbaar gebruikte ruimte van winkelcentra.
Afgelopen jaren is op tal van plaatsen de winkelstraat overkapt en afgesloten.
Ook de formele status van het gebied is gewijzigd. Hiermee wordt openbare
ruimte geprivatiseerd. Dat is niet goed. Op Veiligwonen.nl wijs ik in
dit verband op de nadelen die dit heeft voor het gebruik van, en het
leven in Amerikaanse steden.
Tegelijkertijd wordt beheer verscherpt en toegankelijkheid aan restricties
onderworpen van reeds bestaande private winkelgebieden, met vaak (maar
niet altijd) goede bedoelingen, maar het komt de stad als geheel uiteindelijk
niet ten goede. Utrecht is een fraai, maar vervelend voorbeeld wat dit
betreft. De Grondwet biedt hier weinig uitkomst. De exploitant van zo'n
winkelcentrum tussen station en Utrechtse binnenstad heeft het volste
recht om zijn rendement te vergroten. Dat is lang niet altijd in het
voordeel van Utrecht. De laatste jaten stapelen de bewijzen zich daar
voor op.
Londen (Engeland)
Metro- en spoorwegstations
Het tweede
voorbeeld is de operatie van NS om op korte termijn in ieder geval alle
grote stations van bewaakte toegangscontrole te voorzien. Dit betekent
heel vaak dat een doorgaande openbaar gebuikte route van de ene, naar
de andere kant van het spoor voor de stad verloren gaat. Als dat geen
uitholling van de stedelijke openbare ruimte is, dan weet ik het niet
meer... Recentelijk heeft de gemeente Leiden de strijd met NS verloren.
Straks is het niet meer mogelijk om van het ziekenhuis via het stationscomplex
naar de binnenstad te lopen, zonder in het bezit te zijn van een vervoersbewijs
o.i.d!
Camera's?
In beide voorbeelden worden camera's gebruikt als technische ondersteuning.
Ze zijn dus niet de oorzaak, maar vormen wel een teken aan de wand.
Nu we deze discussie voeren, zijn zojuist de (waarschijnlijke) daders
van de tweede reeks (mislukte) aanslagen in Londen gepakt. Zonder de
beschikbare camerabeelden waren die snelle arresties nooit gelukt. Op
zich een goede zaak. Engeland is een democratisch land; de politie is
niet corrupt. Maar wanneer dat wel het geval zou zijn, is het gebruik
van camerabeelden voor opsporingsdoeleinden buitengewoon gevaarlijk.
En dan is het naïef om je te beroepen op de Grondwet. In Nederland
en Engeland loopt het misschien zo'n vaart niet, maar er zijn genoeg
landen waar ik niet al te zeker van ben. En veel van die landen liggen
helemaal niet zo ver weg.
Ten slotte, wat me stoort aan de Nederlandse discussie over het gebruik
van camera's is het onzuivere karakter. Meestal blijft de belangrijkste
waterscheiding ongewis, namelijk tussen gebruik voor opsproringsdoeleinden
en gebruik voor bewaking en beheer. Technisch is een combinatie mogelijk,
maar organisatorisch en formeel zeker niet. Voor konijnen zijn alle
ruimtes en camera's hetzelfde, voor burgers in de stad niet!
Groeten
en tot horens,
Rob
Beste Rob,
Ik snap
nog steeds niet je standpunt over camera's en de bedreiging die ervan
uitgaat voor de publieke ruimte. Je maakt een onderscheid tussen gebruik
voor opsporingsdoeleinden en gebruik voor bewaking en beheer,
beiden impliceren toezicht en controle omwille het veiligheidsgevoel
van de burger te versterken. Ik denk dat we het beiden eens zijn dat
dit een schijnveiligheid is, misschien wel het abstracte 'Big Brother
is watching you' principe.
Het is inderdaad storend om in iedere publiek toegankelijke private
ruimte camera's aan te treffen, maar vaak betreft het hier puur functionele
ruimte. De voorbeelden die je aanhaalt zijn exemplarisch voor die functionele
principes. Het station alleen voor reizigers of iemand die er iets te
zoeken heeft. Zo ontstaat er een dominant gebruik van deze ruimte, toch
biedt dit veel mogelijkheden. Het geeft niet dat de stromen reizigers
en passanten fysiek gescheiden worden in het station, en de stad een
doorgang kwijt is, die ontstaat wel weer ergens anders met nieuwe potenties.
Privatisering woonomgeving?
Ik ben
van mening dat er nog veel meer ruimtes privaat moeten worden, het liefst
allemaal! Er is nu een teveel aan 'vlees noch vis' publieke ruimtes,
te veel plantsoenen, parkjes, pleinen en bijvoorbeeld winkelcentra die
zich openbaar voordoen. We leven in een samenleving van groepen en die
zoeken elkaar op in hun eigen geclaimde ruimte, het clubhuis, café,
theater etc. De publieke ruimte is slechts verkeersruimte om hoogtens
te verpozen en andere groepen te aanschouwen. Zelden is er de ontmoeting
met een vreemde; ik heb nog nooit iemand leren kennen of een zinvolle
ontmoeting gehad met een vreemde op een plein of winkelcentrum, jij?
Mensen ontmoeten elkaar juist binnen gesloten en vaak private gelegenheden
die voor die specifieke doelgroep zijn geconditioneerd.
Mijn visie is zoveel mogelijk pseudo-publieke ruimte op te heffen en
slechts een paar plekken als publiek te bestempelen. Laat ik ook een
buitenlands voorbeeld aanhalen. Central Park New York, een miljoenen
stad met betrekkelijk weinig publieke ruimte, al het publieke leven
speelt zich af in gesloten domeinen waar men zich aan regels dient te
houden, zeg maar de codes van de groep waartoe je behoort. Central Park
is zo'n voorbeeld van het effect van de openbare ruimte die dan wel
wordt gebruikt doordat er gewoon duidelijk is dat dat de openbare ruimte
is. Het Vondelpark in Amsterdam is ook een goed voorbeeld, rondom bebouwing
in hoge dichtheid, private binnenhoven en slechts dit park om te zonnen
etc.
Wat maakt het uit dat er dan daar een camera hangt voor bewaking van
een park? In mijn optiek helpen camera's op andere plaatsen zoals de
koopcentra, pleinen juist die leuke plaatsen waar niks is, niks te halen
valt, interessant te maken.
Wat betreft veiligheid moeten we ons goed realiseren dat we gewelddadigheid
in onze maatschappij niet kunnen uitbannen. Onze
geschiedenis wordt gekenmerkt door oorlog en ander geweld. Nu in de
tijd dat angst regeert en we geweld via onze beeldbuis in hapklare brokken
via het Acht-uur-journaal binnenkrijgen lijken we te zijn vergeten dat
het ook na onze voordeur gevaarlijk kan zijn. Of we ontkennen het en
vertrouwen op camera's en politie. Ik ben absoluut niet voor geweld,
maar probeer het te accepteren en me er toe op de juiste manier te verhouden.
Groeten en tot horens,
Arjan Welschot
1 september
2005
Beste Arjan,
Bedankt
voor je uitvoerige reactie.
Je schrijft onder andere: over "camera's en de bedreiging die ervan
uitgaat voor de publieke ruimte." Kort door de bocht heb ik het
in de eerste mail ook zo gezegd, maar we moeten preciezer zijn. Camera's
worden slechts gebruikt als technisch hulpmiddel. Of zoals ik eerder
schreef: "Ze zijn dus niet de oorzaak, maar vormen wel een teken
aan de wand." Over dat 'teken' maak ik me ongerust.
Je schrijft
ook: "Het geeft niet dat de stromen reizigers en passanten fysiek
gescheiden worden in het station, en de stad een doorgang kwijt is,
die ontstaat wel weer ergens anders met nieuwe potenties". Hier
heb je echt ongelijk. In Leiden is het probleem nu juist dat er geen
nieuwe route kan ontstaan (niet gepland, en al helemaal niet 'van zelf').
Dat probleem speelt helaas niet alleen in Leiden.
Verderop
snij je wel hout, en ben ik het ook met je eens, namelijk dat de status
van stedelijke ruimte vaak niet duidelijk is, "teveel aan 'vlees
noch vis'", zoals jij het uitdrukt. Maar om daar nu de conclusie
uit te trekken dat de stedelijke ruimte zoveel mogelijk geprivatiseerd
moet worden… Dat is wel erg boud. Onderschat je trouwens niet de
functie van de openbare ruimte? Zou het waar zijn dat de openbare ruimte
hoofdzakelijk aan verkeer toebehoort, dat je er alleen maar naar elkaar
kijkt en niemand leert kennen? En als het inderdaad zo zou zijn, moet
dat dan zo blijven, of juist niet? In het laatste geval is een verdere
privatisering een mogelijkheid, maar een versterking van het openbare
karakter evenzeer.
Lyon
(Frankrijk)
Place de la République
Volgens
mij zijn we aan het eind van een discussie over camera's. Misschien
zijn we er zelfs niet eens aan begonnen. Waar we nu op uitkomen is de
vraag naar de vereiste of gewenste kwaliteit van de openbare ruimte.
Groeten,
Rob
8 september
2005
Beste Rob,
Ik ben het met je eens dat we de discussie over camera's achter ons
moeten laten. De kwaliteit van de openbare ruimte, dat is een hele goede
en altijd een relevante kwestie. Mijn gedachte is dat de auto heel erg
centraal staat. Ten eerste om tot een openbare plaats te komen en vaak
ook om de publieke ruimte te ervaren. Een internationaal voorbeeld is
het befaamde boek 'Less than Zero' waarin de hoofdpersoon uit pure verveling
rondrijdt in de openbare ruimte.
Gr.
Arjan Welschot
VERANTWOORDING
Deze
tekst vormt een bewerking van een discussie per e-mail medio 2005 tussen
Rob van der Bijl en Arjan Welschot. RVDB
heeft de eindredactie verzorgd.
Alle teksten & foto's: (C) Rob van der Bijl/VWNL, 2005.
LINKS
www.publicspace.ca/
The Toronto Public Space Committee strives to democratise our public
spaces which have become dominated by private interest, automobiles
and outdoor advertising. Freedom of expression cannot be extended only
to those who can afford billboards.We need to level the playing field
by reducing corporate visual pollution and increasing independent expression
on our streets. And freedom of mobility should not rest only in the
hands of drivers. For our collective health and safety, Toronto must
reduce its dependance on the private automobile by creating a safer
environment for pedestrians and increasing funding for cycling infrastructure
and public transit.
Teloorgang
van de Openbare Ruimte...
'CCTV'
- Toch een probleem in Maastricht. Ja, want als in zoveel andere steden
wordt de openbare ruimte bewaakt door elektronische camera's. In Engeland,
waar de steden inmiddels nagenoeg volledig worden gecontroleerd en bewaakt,
wordt deze ingrijpende technologie aangeduid als CCTV: 'closed circuit
television'.
Home
|